Zegrze to niewielka miejscowość (o powierzchni 108,05 ha, zamieszkana przez 1300 mieszkańców), znajdująca się w województwie mazowieckim, w odległości około 30 km od centrum Warszawy. Należy do gminy Serock w Powiecie Legionowskim.
Według Planu Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Serock, największą część terenu Zegrza zajmują historyczne obszary budownictwa obronnego i wojskowego wraz z urządzeniami specjalnymi - 42% powierzchni. Pozostałą część zajmują obszary zajęte przez zabudowę mieszkaniową wielorodzinną i jednorodzinną niską oraz związaną ze świadczeniem usług nieuciążliwych - 33% pow., działki pracownicze i związane ze świadczeniem usług turystycznych - 8% pow., tereny historycznych założeń pałacowo parkowych i parków – 14% pow. oraz pod usługi kultu religijnego - 3% pow. Wyodrębniony jest pas nabrzeża wraz z urządzeniami brzegowymi, którym zarządza Rejonowy Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie.
|
| Zegrze położone jest na terenie Wysoczyzny Ciechanowskiej ukształtowanej przez zlodowacenie środkowopolskie w okresie czwartorzędu (w epoce plejstocenu). Z tego okresu pochodzą złoża kopalin mineralnych – piasku i żwiru, znajdujące się na dnie Zalewu Zegrzyńskiego, jak również z kopalni odkrywkowych zlokalizowanych w pobliżu zbiornika. Złoże na dnie zbiornika udokumentowane zostało w 1979 roku i eksploatowane było od początków lat 80-tych do 1999 roku. Jego zasobność na podstawie przeprowadzonych wierceń określono na 5 500 tys. ton.
Rzeźba terenu, na którym znajduje się zegrzyńskie osiedle, uformowana została przez holoceńskie procesy erozji i akumulacji. W okolicach Zegrza Wysoczyzna Ciechanowska przechodzi w równinę erozyjno-denudacyjną, charakteryzującą się dość dużymi spadkami w kierunku jeziora oraz występowaniem suchych dolinek przechodzących w wąwozy o stromych zboczach.
|
| Na obszarze omawianej osady występują gleby o zróżnicowanej żyzności i wilgotności, składające się głównie z piasków i torfirów. W 90% są to gleby słabo i średnio zbielicowane, należące do V i VI klasy bonitacyjnej.
Głównym ciekiem wodnym znajdującym się w okolicach Zegrza jest odcinek Narwi wraz z Zalewem Zegrzyńskim – sztucznym zbiornikiem wodnym utworzonym w 1964 roku poprzez przegrodzenie Narwi tamą ziemną w miejscowości Dębe. W obrębie zbiornika wyróżnia się trzy strefy: nurtową – w miejscu starego koryta Narwi, zastoiskową – na terenie dawnego tarasu zalewowego oraz – znajdującą się między nimi – strefę mieszania.
|
| Wody Jeziora Zegrzyńskiego mają wpływ na stan wód podziemnych Zegrza i obniżają nieco ich jakość. Elementem chroniącym jakość wód przed zewnętrznymi zanieczyszczeniami jest powierzchnia terenu Zegrza, charakteryzująca się pełną izolacją pierwszego poziomu wodonośnego.
Klimat występujący na badanym terenie ma cechy klimatu kontynentalnego. Najcieplejszą porą roku jest lato trwające od 90 do 100 dni, obfitujące często w ulewne deszcze. Zima jest mało śnieżna. Mrozy trwają z przerwami od grudnia do marca. Jesienią, w październiku i listopadzie, występują pierwsze przymrozki przygruntowe. Wiosna charakteryzuje się silnymi odwilżami i jest nieco chłodniejsza od jesieni. Średnia roczna temperatura wynosi +7,9° C, a średnia roczna suma opadów - około 500 mm. Panującymi wiatrami są wiatry zachodnie oraz pośrednie: płn.-zach. i płd.-zach. Warto dodać, że na warunki klimatyczne Zegrza duży wpływ wywiera bliskość Jeziora Zegrzyńskiego. Wpływ ten objawia się łagodzeniem warunków termicznych, wzrostem wilgotności powietrza, zwiększeniem ilości opadów i częstości występowania mgieł w okresie jesiennym. Można zauważyć również wzrost prędkości wiatru, a na zbiorniku zjawisko bryzy jeziornej.
|
| Miejscowość Zegrze, od której nazwę wziął Zalew Zegrzyński ma niezwykle długą i bogatą historię. Pierwszy zapis historyczny nazwy tej miejscowości – Sieger, pochodzi z 1237 roku. W dokumencie książęcym wystawionym w Pułtusku, jako świadek wystąpił „ Olricus de Siger”, tj. Urlyk ze Zgierza. Wymieniony on został obok innych duchownych i można sądzić, że należał do kapelanów dworu książęcego. Wieś ta była wtedy włością książęcą położoną na funkcjonującym wówczas szlaku handlowym z Rusi Kijowskiej przez Mazowsze nad Bałtyk, wiodącym z Brześcia, m.in. przez Drohiczyn, Serock, Zegrze, Zakroczym, Wyszogród, Płock. Szlak ten pozostawał pod kontrolą grodów mazowieckich położonych wzdłuż jego biegu. |
| Dlaczego jednak Siger czyli Zgierz? Otóż, nazwa ta określała wówczas właściwe Zegrze, położone na północnym brzegu Narwi (w odróżnieniu od Zegrza Południowego – dawnych Zagrob). Kolejne zapisy, zestawione przez Karola Zierhoffera, to Zgersz (1349), Sgyerzs (1424), Szgerz (1425), Zgierz (1576). Można to odczytać jako Źgerz, bądź Zgierz. Według ustaleń historyka Stanisława Rosponda nazwa ta brzmiała niegdyś jako Żgierz, Żegrze i pochodziła od słowa żgać, żegać, tj. rozpalać, co mogło oznaczać miejsce wygorzałe po lesie – wypalone. Początkowo zapewne była to nazwa terenu w pobliżu starej przeprawy przez Narew, a po osiedleniu się grupy osadników doceniających walory miejsca, stała się nazwą miejscowości.
W Zegrzu prawdopodobnie znajdował się jeden z punktów etapowych zapewniający możliwość bezpiecznego postoju w razie niepogody lub awarii w podróży oraz stacja pocztowa. Walory owego miejsca podkreślała stała przeprawa przez Narew na drodze z ziem Prusów przez Pułtusk, Serock i Zegrze na południe, do związanego z nim Jazdowa (dzielnicy Warszawy) oraz do grodów książęcych w Czersku.
|
| W XIV w. Zegrze było jeszcze własnością książęcą. W 1349 r. książę płocki Bolesław Wańkowic potwierdził matce, księżnej Elżbiecie, dożywotnie posiadanie kasztelanii wyszogrodzkiej oraz kilku innych dóbr, w tym Zegrza znajdującego się w ówczesnej kasztelanii zakroczymskiej. Włość ta w 1370 r., po zgonie króla Kazimierza Wielkiego, władającego dożywotnio księstwem płockim, wraz z ziemią zakroczymską, powróciła we władanie książąt mazowieckich.
W 1377 r. książę Janusz I nadał swemu marszałkowi nadwornemu, Sasinowi ze Smarzewa (tj. Smardzewa) z rodu Prawdziców, przywilej do pobierania cła na Narwi w Zegrzu, czyli prawo do założenia komory celnej i ściągania opłat od przepływających tratw i statków rzecznych. Była to kolejna komora celna po komorze istniejącej już w Serocku. Zapewne wtedy Sasin wszedł w posiadanie owej włości książęcej.
Źródła z 1453 i 1487 r. podają, że to właśnie Sasin wybudował w Zegrzu fortalicję z wieżą obronną, rodzaj zameczka zapewniającego bezpieczeństwo rodzinie na wypadek najazdu wroga lub innych niepomyślnych wydarzeń. Być może jemu też trzeba przypisać, epizod miejski w historii Zegrza, to jest inicjatywę lokacji miasta w Zegrzu jako ośrodka włości możnowładczej. Jak pokazują zachowane dokumenty, od 1424 r. do 1532 r. Zegrze jest nazywane miastem, a jego mieszkańcy, mieszczanami!
|
| Po śmierci Sasina wspomniane dobra stały się współwłasnością jego syna Turpina i córek, a następnie ich spadkobierców. W skład owych dóbr wchodziły: miasteczko „Zgierz” oraz wsie Izdbica (Izbica), Niechronka (Jachranka), Skubianka i Wyki, a także znaczny obszar lasu, w którym zapewne urządzano polowania. Prawa do części własności nabyli bracia Jan Rogala i Rogala z Węgrzynowa, synowie podskarbiego Janusza I Rogali z Węgrzynowa. Inną część uzyskał Ścibor z Sąchocina, marszałek dworu Janusza I, a po nim Jerzy Stromiło z Dmoszyna – żonaty z córką Ścibora – późniejszy chorąży i kasztelan lwowski. |
| W 1487 r. został przeprowadzony podział dóbr, w tym również fortalicji, na dwie części. Jedna z nich należała do Kleofy z synem Wincentym Zgierskim, znanym do 1540 r., posiadaczem wsi Zagroby. Druga - do Heleny, córki kasztelana lwowskiego, która odstąpiła ją w tymże 1487 r. swoim krewnym: Andrzejowi z Zaborowa i Jakubowi z Kiełpina. Podział majątku nie sprzyjał dalszemu pełnieniu przez Zegrze funkcji małego ośrodka miejskiego, dlatego straciło ono status miejski. W rejestrach poborowych z XVI w. Zegrze nazywane jest już wsią.
W owym czasie w Zegrzu był kościół parafialny, zapewne drewniany, nad którym pieczę sprawował pleban wraz z dwoma wikariuszami. Kościół, którego historia sięga początków XIII wieku. Działała również szkoła parafialna, wymieniana w dokumentach kościelnych na początku XV w. Prawdopodobnie w Zegrzu znajdowały się także dwory i folwarki właścicieli dóbr, a przy nich czeladź. Gospodarstwa mieli tu również kmiecie i młynarz obsługujący młyn wodny. Liczbę mieszkańców Zegrza w XVI w. można szacować na około 100 - 150 osób.
|
| W XVII w. Zegrze i okoliczne wsie podzieliły losy innych osad i miast Mazowsza. W czasie potopu szwedzkiego zostały poważnie zniszczone, co łączyło się ze znacznym spadkiem zaludnienia i powszechnym zubożeniem. Dobra zegrzyńskie pozostawały podzielone. W 1662 r. ich właścicielami byli najpierw Kuklińscy oraz Janusz Wessel (wojewoda płocki w latach 1662 – 1667). Następnie, części ziem, Krasińscy. W 1752 r. Antoni Krasiński, kasztelan zakroczymski, kupił pozostały dział Zegrza i Woli Zgierskiej. Sześć lat później wystawił tu kościół murowany, otwierając nową epokę w dziejach ośrodka.
Od 1795 r. miejscowość ta znajdowała się w zaborze pruskim, później od 1807 r. w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. w Królestwie Polskim. W czasach Królestwa Polskiego wybudowano na Narwi drewniany most drogowy, dzięki czemu wzrosła ranga Zegrza. Most mocno ucierpiał podczas powstania listopadowego w 1831 roku. Częściowo spalony podczas walk przez Rosjan, został jednak odbudowany przez oddział polskich saperów z Warszawy.
W latach dwudziestych i trzydziestych XIX w. stały tu już 33 domy a osada liczyła 337 mieszkańców.
|
| W 1862 r. właścicielami Zegrza zostali Radziwiłłowie. Ówczesny folwark Zegrze posiadał 1037 mórg gruntów ornych i ogrodów, 206 mórg łąk, 88 mórg pastwisk, 4212 mórg lasów, 588 mórg nieużytków oraz 22 budynki murowane i 40 budynków drewnianych. W drugiej połowie XIX w. uruchomiono tam: browar, gorzelnię, młyn parowy, wiatrak i cegielnię.
W 1887 r. rząd rosyjski podjął decyzję o budowie w Zegrzu twierdzy zaporowej. W związku z tym, wykupiono znaczną część wsi, w tym zegrzyński majątek Radziwiłłów oraz murowany już kościół, który z czasem przebudowano na rosyjską cerkiew. Do prac fortyfikacyjnych przystąpiono około 1894 roku. Wybudowano dwa forty betonowe z trzema prochowniami, połączone dziesięciokilometrowym rowem i wałem ziemnym, za którym wytyczono brukowaną drogę oraz położono tory kolejki wąskotorowej. Od chwili powstania twierdzy, Zegrze stanowiło jedno z głównych ogniw trójkąta strategicznego Warszawa – Modlin – Zegrze. Twierdza w Zegrzu istniała i funkcjonowała jako obiekt militarny do 1915 roku, jednak nigdy nie toczyły się tu żadne większe walki.
|
| W celu usprawnienia komunikacji przez Narew, w latach 1894 – 1896, wybudowano dwa mosty. Były to: tymczasowy most łyżwowy z elementów drewnianych i blachy o długości 320 metrów oraz solidniejszy stalowy most kratowy o długości 315 metrów. Jego projektantem był znany inżynier Mieczysław Maruszewski. W planach była także budowa mostu kolejowego jednak inwestycja ta nigdy nie została zrealizowana. Most Maruszewskiego przetrwał do roku 1915, kiedy to został wysadzony przez wycofujących się Rosjan. Prowizorycznie naprawili go Niemcy i tak przetrwał aż do początków lat trzydziestych, kiedy to na Narwi postawiono, istniejący do dzisiaj most stalowy. Tak oto opisuje go „Żołnierz Polski” z 6 grudnia 1931 roku – „ Nowowybudowany most szosowy na Narwi pod Zegrzem został poświęcony i wybudowany kosztem Skarbu Państwa za sumę 2.350 tys. zł, z żelaza, posiada 4 przęsła i jest ostatnim wyrazem techniki.”
Zegrze, od momentu odzyskania przez Polskę, zajęte zostało przez Wojsko Polskie i wykorzystane w charakterze ośrodka szkolenia wojsk łączności. Od 1919 roku aż po dzień dzisiejszy, taką funkcję pełni nadal. Dodać należy, że już w dwudziestoleciu międzywojennym powstało na terenie Zegrza osiedle wojskowe, a po wojnie kilka ośrodków szkoleniowo-wypoczynkowych.
Przebudowany w 1922 roku z cerkwi kościół, stał się kościołem garnizonowym i istniał aż do zbombardowania w 1944 roku. Ruiny kościoła wysadzono w 1987 roku a rozebrano ostatecznie w 1999 roku. W tym też czasie przystąpiono do budowy nowego kościoła garnizonowego, który konsekrowany został w 2001 roku.
|
| Obecnie Zegrze jest drugą co do wielkości, po Serocku, miejscowością w gminie Serock. Na jej terenie znajduje się osiedle zamieszkiwane przez 1300 mieszkńców, Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki oraz sześć ośrodków szkoleniowo-wypoczynkowych, w tym trzech czynnych. |
| Ponad 70 lat temu, dokładnie 15 maja 1932 roku, w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu, wydany został egzemplarz „Podchorążaka” czyli dwutygodnika Szkół Podchorążych Rezerwy. Właśnie ten egzemplarz trafił niedawno do moich rąk i mnie wprost zafacynował, a czym o tym chciałbym opowiedzieć.
Przedwojenne pisemko zadziwia przede wszystkim jakością druku oraz zamieszczonych w nim ilustracji i zdjęć. Nie mniej swoją zawartością, zwłaszcza zaś artykułem opisującym Zegrze takim jakim było w tamtych odległych dla nas czasach. Po jego lekturze odnosi się nieodparte wrażenie , iż tak niewiele zmieniło się od, opisywanych w „Podchorążaku” przedwojennych czasów. Że niespotykanie bliskie są miejsca, problemy i codzienne życie słuchaczy zegrzyńskiej wojskowej szkoły łączności, która funkcjonowała i funkcjonuje do dziś, teraz jednak jako Centrum Szkolenia Łączności i Informatyki. Sięgnijmy więc do artykułu z 1932 roku, pod tytułem: „W naszej szkole”.
|
| „Właściwie przez cały czas jesteśmy „w polu”. Zegrze w przeciwieństwie do innych podchorążówek nie posiada na miejscu żadnego bodajże kilkutysięcznego środowiska ludzkiego. Jest to klasyczny obóz wojskowy. Przed i w okresie wojny światowej stanowiło Zegrze szereg fortów twierdzy modlińskiej. Brak miasta wynagradza nam w zupełności malownicze położenie Zegrza nad Narwią w pobliżu zlewiska Bugo-Narwii. Jest tu prześliczna plaża i kąpielisko. Posiadamy nadto piękny park z chórem słowików w porze wiosennej. Tu pod wiekowemi konarami lipowemi, w blasku księżyca, dokonało się zapewne tysiąc i jeden zwierzeń miłosnych. Stać się to mogło tym łatwiej, że jednym z największych powabów szkoły, czego koledzy szczerze zazdrościć nam będą, jest 10-miesięczny kurs przysposobienia dla kobiet, tzw. kurs juzistek. Są to telegrafistki Min. Poczt i Telegrafów, obsługujące specjalnego typu aparaty telegraficzne drukujące. Podczas karnawału i w chwilach wolnych od służby ( znajdą się i takie chwile mimo wszystko) wnoszą nasze koleżanki szczerość uśmiechu w monotonię naszych codziennych zajęć.
Ponadto do największych czarów Zegrza należy zaliczyć bliskość Warszawy, owej ziemi obiecanej i przedmiot snów i pożądań naszych, zwłaszcza w noce piątkowe. W istocie, odległość 27 kilometrów oraz dziesiątek pociągów dziennie umożliwiają nam dość częste eskapady do stolicy.
Czyż świat nie jest piękny w tych warunkach? Przybądźcie, Koledzy, do nas, a osądzicie sami.”
|
| Tak, tak, łezka się może w oku zakręcić na ten dawny wspomnień czar – prześliczna plaża i kąpielisko, czysta woda, słowiki, czarowny park i oczywiście młode, zgrabne Juzistki, a przede wszystkim bliskość Warszawy. A więc, przybądźcie koledzy i osądźcie sami!
Tym bardziej, że to nie wszystko, z kolejnego artykułu zatytułowanego „Nasz raj”, dowiadujemy się więcej:
|
| „Gdzieś przed nami, po drugiej stronie rzeki majaczą budynki, ukryte wśród zieleni lasków i alei, oraz kopuła kościoła, wyrastająca dumnie nad drzewa starego parku – to Zegrze Północne – „nasz raj”.
Idziemy dalej. Żelazna brama, wsparta na dwóch białych słupach, budka strażnicza i duży, czarnemi literami malowany napis „Centrum Wyszkolenia Łączności”. Przestępujemy gościnne progi (Zegrze jest dla każdego gościnne). Przed nami perspektywa alei, wysadzanej staremi topolami, obok łąki, lasek i przybrzeżne oczerety. Jest naprawdę ładnie. Mijamy budynki mieszkalne p. oficerów, urzędy wojskowe, budynek kina C.W.Ł. spółdzielnię i kasyno podoficerskie. Przed niem skromny ogródek i niewielki, z kamienia układany pomnik. Skręcamy w lewo, kierując swe kroki przed duży plac, lub dalej gęsto zadrzewioną szosą, do budynków koszarowych S.P.R.Ł. i sal wykładowych.
„Koszary jak koszary” – mam wrażenie, że to „określenie” wystarczy każdemu. Przed budynkiem klomby, dalej nieco ogródek, boisko sportowe, kort tenisowy, zamaskowany przed wzrokiem „niepowołanego” wśród drzew niewielkiego, sosnowego lasku, dalej piękny wgląd na biały, duży budynek - coś a la pałacyk – to kasyno oficerskie. Wracamy, Jesteśmy za parę minut przed parkiem. Na prawo kościół garnizonowy w stylu bizantyjskim, niedawno z cerkwi przerobiony, probostwo i duże ogrody owocowe.
Wchodzimy do parku. Szeroka aleja, lipy – stare, szumiące lipy. Parę ławeczek.
Budynek – „biały dom” – przed nim klomb, kilka smukłych tui i jodełek, - a dalej stara, potężna, rosochata topola, pamiętająca chyba jeszcze czasy Napoleona.
|
| Idziemy dalej. Aleja powoli zanika, ustępuje miejsca pięknie wijącej się drodze leśno-parkowej. U dołu Narew, szeroko rozlana Narew! W głębi parku parów z wiszącym drewnianym mostkiem, zarośla, ścieżki. – Park się skończył. Nad nami modre, błękitne niebo. Gdzieś daleko zarysy lasów, wsi i folwarków.
Oto jest nasze Zegrze – „jedyna rozkosz i raj”. A gdy nastanie wieczór, zapadnie zmrok – słowik zaczyna swe trele. Gwiazdy migocą, na niebo wypływa księżyc, srebrzy taflę wód i ściele tajemne cienie na murawy i ścieżki. Mrok nocy wplótł się w konary drzew i uśpił stary zegrzyński park.”
|
| Prawda, że było tu kiedyś pięknie? Chociaż i teraz Zegrze ma swoje uroki. Nadal jest wiele zieleni i wspaniałych widoków, nadal zachwycają resztki starego parku i trele śpiewających ptaków. Szkoda jednak tych pięknych ławeczek, z których zachowały się tylko smętne resztki, szkoda pięknych alejek, dziś zaśmieconych do niemożliwości, szkoda niegdyś pięknej plaży i uroczych ogródków. Dziś Zegrze rozrosło się do rozmiarów małego miasteczka, tylko nie widać w nim, niestety, prawdziwego gospodarza, który przywróciłby go do dawnej świetności... |
| |
Zegrze to niewielka miejscowość (o powierzchni 108,05 ha, zamieszkana przez 1300 mieszkańców), znajdująca się w województwie mazowieckim, w odległości około 30 km od centrum Warszawy. Należy do gminy Serock w Powiecie Legionowskim.
Według Planu Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Serock, największą część terenu Zegrza zajmują historyczne obszary budownictwa obronnego i wojskowego wraz z urządzeniami specjalnymi - 42% powierzchni. Pozostałą część zajmują obszary zajęte przez zabudowę mieszkaniową wielorodzinną i jednorodzinną niską oraz związaną ze świadczeniem usług nieuciążliwych - 33% pow., działki pracownicze i związane ze świadczeniem usług turystycznych - 8% pow., tereny historycznych założeń pałacowo parkowych i parków – 14% pow. oraz pod usługi kultu religijnego - 3% pow. Wyodrębniony jest pas nabrzeża wraz z urządzeniami brzegowymi, którym zarządza Rejonowy Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie.